Werkverwijdering in het onderwijs enkel nog als uitzonderingsmaatregel

In de traditionele onderwijscontext was het jarenlang gangbaar dat een zwangere medewerkster met gezondheidsrisico’s, na de melding van haar zwangerschap, niet mocht blijven werken. “Een kleuterleidster die blootgesteld wordt aan biologische risico’s, wordt tot het einde van het schooljaar 2025-2026 bijvoorbeeld meteen uit het gezondheidsrisico gehaald en naar huis gestuurd”, vertelt Katrien De Grez. “Omwille van het vervangingsbeleid werden de eerste twee wettelijke stappen binnen de algemene moederschapsbescherming - de aanpassing van de werkomstandigheden of de overplaatsing naar een tijdelijk aangepaste werkpost - in het onderwijs vrijwel standaard overgeslagen.”

Breder zoeken 

Met de nieuwe wetgeving komt hier definitief verandering in. “In tijden van acute lerarentekorten wil de overheid zoveel mogelijk gekwalificeerd personeel op de werkvloer houden. Volledige werkverwijdering wordt hiermee een absolute uitzonderingsmaatregel. Vanaf 1 september 2026 is elk schoolbestuur wettelijk verplicht om eerst te zoeken naar aangepaste deeltaken of een alternatieve functie die geen risico vormt voor de moeder of het ongeboren kind.”

De verplichting om alternatief werk te zoeken stopt bovendien niet bij de muren van de eigen school. “Als er binnen de specifieke vestiging geen aangepast werk voorhanden is, moet het bevoegde bestuur nagaan of er elders in de scholengroep een passende tijdelijke invulling mogelijk is. In dat geval is er wel een geografische grens vastgesteld. De maximale reisafstand tussen de officiële plaats van tewerkstelling en de nieuwe, tijdelijke werkplek mag niet meer dan 25 kilometer bedragen.”

Specifieke profielen

Daarnaast is de aard van de alternatieve taken strikt gereguleerd op basis van het diploma van de medewerker. “Personeelsleden met een bewijs van pedagogische bekwaamheid moeten worden ingezet voor pedagogische taken. Denk hierbij aan een rol als zorgleerkracht, ondersteuning in de klas of het bieden van leesondersteuning. Een zwangere kleuterjuf mag dus niet zomaar naar een puur administratieve functie aan het onthaal worden doorgeschoven als zij een pedagogisch profiel heeft. Ze kan bijvoorbeeld wel leesondersteuning bieden in het eerste leerjaar, waar de specifieke fysieke risico's van het kleuteronderwijs niet gelden. Alleen personeelsleden met een puur administratief profiel worden naar alternatieve administratieve functies geleid.”

Ook voor lopende verwijderingen

De nieuwe wetgeving is niet enkel van toepassing voor zwangerschapsmeldingen vanaf 1 september 2026, maar ook op personeelsleden die vóór de zomervakantie van 2026 in afwachting van de bevalling al thuis zitten. Als zij bij het begin van schooljaar 2026-2027 opnieuw aan een risico zouden worden blootgesteld, moet de werkgever onderzoeken of er op school een aangepaste taak of alternatieve functie kan opgenomen worden. 

De vier grote risicocategorieën in het onderwijs

Arbeidsarts Katrien De Grez onderscheidt vier grote groepen van gezondheidsrisico's binnen de onderwijssector die bepalen of een medewerker uit haar specifieke functie moet worden verwijderd:

1. Biologische agentia - Dit is het meest aanwezige risico in het kleuteronderwijs en het buitengewoon onderwijs. Het omvat intensief verzorgend contact, zoals hulp bij nies- en hoesthygiëne en bij toiletbezoek, waarbij er blootstelling kan zijn aan infectieziekten (zoals het cytomegalovirus) en kinderziekten waartegen geen sluitende vaccinatiebescherming bestaat.
2. Heffen en tillen - Zware fysieke belasting en het tillen van personen of zware lasten is wettelijk verboden gedurende de laatste drie maanden van de zwangerschap. Dit is met relevant voor kleuterleidsters en turnleerkrachten. 
3. Fysieke agressie - Dit risico is sterk verhoogd binnen het buitengewoon onderwijs, bijvoorbeeld bij leerlingen met een zware autismespectrumstoornis. Zodra de baarmoeder tijdens de zwangerschap boven het schaambeen uitstijgt, kan een fysieke slag of stamp in de buik leiden tot een vroegtijdige miskraam.
4. Chemische agentia - Dit speelt hoofdzakelijk in kunstacademies, waar blootstelling mogelijk is aan specifieke verven of keramiekproducten, en bij leerkrachten chemie. Hier is de oplossing vaak eenvoudiger: de leerkracht mag de theoretische lessen blijven geven, maar de risicovolle praktijktests of experimenten met de chemische producten moeten door een collega worden overgenomen. 

Hoe ondersteunt IDEWE de schoolbesturen?

“Voor de medische onderzoeken in het kader van zwangerschappen en lactatie verandert er voor scholen in samenwerking met IDEWE in essentie niets”, aldus Katrien De Grez. “De melding van de zwangerschap, het verplichte zwangerschapsonderzoek door de arbeidsarts en het invullen van het formulier gezondheidsbeoordeling blijven behouden. Het formulier gezondheidsbeoordeling van de IDEWE-arbeidsarts blijft bovendien wettelijk bindend voor de werkgever.”

“De grootste toegevoegde waarde van IDEWE ligt in de proactieve ondersteuning bij het opstellen van een gedegen moederschapsbeleid. IDEWE-arbeidsartsen helpen schoolbesturen om vooraf per functie nauwkeurig in kaart te brengen welke deeltaken en pedagogische alternatieven er binnen de scholengroep mogelijk zijn. Door dit beleid vooraf structureel uit te schrijven, vermijden scholen dat ze op het moment dat een medewerkster haar zwangerschap meldt, ad-hoc en onder tijdsdruk op zoek moeten gaan naar oplossingen.”

Hulp nodig bij moederschapsbescherming?

Vraag raad aan onze experts